5/12/2008 - İKTİSADİ VE TİCARİ ORDU REHBERİ (1926-1927) I.BÖLÜM

İktisadi ve Ticari Ordu Rehberi, 1926 yılında İstanbul'da Cemal Nadir tarafından çıkartılan Türkiye Salon ve İlanat Gazetesi'nin eki olarak hazırlanmıştır. Rehberin aslı Osmanlı harfleriyle hazırlanmıştır. Gazete adından da anlaşılacağı üzere ticari ilan gazetesidir.

 Türkiye Salon ve İlanat Gazetesi 30  il ve ilçeye ait rehberler hazırlamıştır. Ordu rehberi bunlardan bir tanesidir. Rehber bir sayfası Fransızca ve yedi sayfası Osmanlıca olmak üzere sekiz sayfadır. Rehberde yer alan ilanlar gazeteye abone olanlara ait ilanlardır. Bu yüzden bilgiler kısıtlıdır. Ancak bu haliyle dahi Cumhuriyetin üçüncü yılında, Ordu ilinin iktisadi ve sosyal yapısına dair önemli  ipuçlarını verebilmektedir.

Rehberin ilk sayfalarında il yöneticileri, belediye heyeti ve ticaret odasında görev yapanlar belirtilmiştir. “Ordu Hakkında Malumat” başlığı altında genel bilgiler kısaca verilmiştir. Bu bilgilerde Ordu ili şöyle anlatılmaktadır. Ordu kasabası, İstanbul’a 507 mil uzaklığında şirin bir şehirdir, özelikle denizden manzarası nefistir. Evlerin tamamına yakını kargir ve bir çoğu tepelerde fındık bahçeleri arasında bulunmaktadır. Korunaklı bir iskelesi yoktur, diğer vilayetlere yolculuk, yetmiş metre uzunluğundaki demir bir iskeleden yolcuların kayıklarla açıkta demirleyen vapurlara taşınmasıyla gerçekleştirilmektedir. Ancak fırtınalı havalarda sandalların vapura yaklaşması çok tehlikeli olmakta bu yüzden sandal fiyatları normal tarifenin çok üzerinde olmaktadır. Karadan ulaşım, diğer vilayetlere, hatta kendi kazalarına dahi mümkün olmadığından ticareti gelişememiştir. Bir çok fındık fabrikası bulunmasına rağmen henüz elektrik bulunmamaktadır.

Cumartesi, Pazartesi ve Çarşamba günleri şehirde Pazar kurulmaktadır. Memurlar ve diğer ahalinin genellikle buluştukları ve sohbet ettikleri  tek yer Şadırvan ve civarında bulunan berber dükkanlarının önlerindeki kaldırımlardır. Geceleri ise Ordu Palas birahanesi ve sinaması gidilebilecek seçkin mekanlardandır. Bu yıllarda ilin genel nüfusu 201.266’ dır. Vilayetin ihtiyaçları arasında bankasızlık ve yol meselesi önde gelmektedir.

Rehberde Belediyenin çalışmaları hakkında da bilgiler verilmiş yapılan ve planlanan işler şu şekilde sıralanmıştır.

Bir adet motorlu tulumba temin edilmiş ve itfaiye teşkilatı kurulmuştur. Yirmibeş kilometre uzaklıkta bulunan Karaoğlu suyunun demir borularla şehre getirilme çalışmaları başlatılmıştır. Şehrin doğusundaki bataklıkların kurutulma çalışmaları devam etmektedir. Sahil boyunca 350 m uzunluğunda kanalizasyon alt yapı çalışması gerçekleştirilmiştir. Şehirde yeni caddeler açma çalışmaları devam etmekte olup bu amaçla istimlak çalışmaları yapılmaktadır. Vergi dairesi önüne beşyüz ton kapasiteli gemilerin yaklaşabileceği 130m uzunluğunda demir bir iskele yapılması planlanmaktadır. Yeni belediye binası inşaatı devam etmekte olup gelecek yıl bitirilecektir. Beşyüz beygir gücünde motora sahip  elektrik santrali kurulacaktır. İstimlakları gerçekleştirilen arazilere park ve diğer tesislerin yapılması planlanmaktadır.

Rehberde, 500 öğrencisi bulunan kız öğretmen okulundan da bahsedilmektedir. Bu okul yatılı ve gündüzlü olarak eğitim vermekte olup, Kars, Artvin, Zonguldak, İnebolu , Erzincan gibi yerlerden bir çok öğrenci gelmektedir. Ayrıca Singer dikiş makinalarının kadınlara yönelik biçki-dikiş kursları verdiği bir atelyesi bulunmaktadır.

Yukarıda bazı bölümlerini sadeleştirdiğimiz bilgilerin yanında rehberde bir çok ilan da bulunmaktadır. Bu ilanlarda işyerlerinin adreslerine kadar bir çok detayı bulabilmek mümkündür. Bizce, erken Cumhuriyet dönemine ait Ordu ilinin genel durumunu bu bilgiler ışığında öğrenebilmek mümkündür.

Rehberin aslında, ilan sahibi işadamlarının resim ve amblemleri de bulunmaktadır. Bu resimlerin tamamı “Erken Cumhuriyet Döneminde Ordu ilinde İktisadi ve Ticari Hayat” adlı makalemizde yer almıştır.

  Rehberin tarafımızdan günümüz harflerine çevrilmiş olan hali :

Ordu Hakkında Malumat-ı Umumiye

Vali :                                        Mehmet Sait Bey

Defterdar:                                Feyzi Bey

Tahrîrat Müdürü:                      Rüstem Fehmi

Nüfus Müdürü:                         Resuhi Bey

Ziraat Bankası Müdürü:            Ahmet Bey

 Belediye Heyeti:

Reis:                 Furtunzade Yusuf Sırrı Bey

Aza:               Katırcızade İbrahim, Oğuzluzade Ali, Sofizade Hacı Mehmet, Tokadlızade Abdulkadir, Gözükanlızade Salim, İsmail Çebizade Hüseyin, Emir Hacızade Zühdü, Kargızade Hakkı, Yüzbaşızade Kamil Efendiler

Belediye Başkatibi:   Esat Bey Belediye Doktoru: Nazif Bey, Belediye Eczacısı: Haydar Bey Belediye Eczacısı: Ayşe Hanım

Ticaret Odası Heyeti

Reis:                 Cemalettin Cordan Bey

Reis-i Sani:        Kalfazade Rıfat Efendi

Azalar:            Kumzade İhsan, Kargızade İsmail Hakkı, Kordonzade Tahsin, Hattatzade Mehmet, Rıdvan Efendiler

Odabaşı Katibi: Bilal Bey

Ordu Hakkında Malumat:

            Ordu kasabası Karadeniz sahilinde ve İstanbul’a 507 mil mesafede vaki’ şirin bir şehirdir. Evleri kamilen kargir ve birçokları da tepelerde fındık bahçeleri arasında kaindir. Denizden manzarası çok latiftir. Karadeniz iskelelerinin kaffesinde olduğu gibi burada da mahfuz bir iskele yoktur. İyi havalarda yolcular yetmiş metre uzunluğunda demir sütunlar üzerine yapılmış küçük iskeleden kayıklarla vapura gidip gelebilirlerse de fırtınalı havalarda sandallar bu iskeleye de yanaşamaz. Binaenaleyh vapura gitmek ve vapurdan inmek çok tehlikeli bir hal alır. Sandal yolcu tarifesi altı kuruştur, fırtınada tarife nazara alınamaz. Ordu’nun başka vilayetlerle ve hatta kazalarıyla karadan hat muvaselesi  olmadığı cihetle ticareti mevzi’dir. Şehirde birçok fındık fabrikası olmasına rağmen elektrik ile tenevvir edilememiştir.

            Ordu’da Cumartesi, Pazartesi, Çarşamba günleri Pazar vardır.

            Memurinin ve sairenin çıkıp oturduğu yegane yer şadırvan ve civarındaki perukar(berber) dükkanlarının yaya kaldırımlarıdır.

            Şehrin çarşısı muntazam ve sokakları düzdür. Geceleri gidilebilecek en kibar yer Ordu Palas, birahane ve sinemasıdır.

            Ordu vilayeti, Ünye Fatsa kazalarından ve merkeze merbud beş nahiyeden mürekkebdir. Nüfus-i umumisi (201266) dır. Vilayetin vasati arazisi beş buçuk milyon dönümdür. Üç bin metre irtifa’ına malik orman ve yaylaları vardır.

            İhtiyac-ı Mahalliye:

1- Bankasızlık. Gerçi memleketde Ziraat Bankasıyla Osmanlı Bankasının şubesi mevcut ise de Ziraat Bankasının yüz elli bin lira hiç mesabesinde ve mal üzerine ipotek verdiği avans ve kısa vadeli iskanto muamelatı ticaret-i mahalliyeyi tatmin edememektedir. Bu sebeple muamelatı Osmanlı Bankasına inhisar ediyor. Bu bankanın da istediği gibi muamele yapması ve faiz miktarının bazen yüzde yirmi ikiyi bulması tüccarı müşkülata ihdas etmektedir.

            2- Yol meselesi: Yedi yüz seksen bin lira varidat-ı hususiyesi olan vilayetin kazalarına hat muvaselesi olmaması teessürdür. Giresun-Ordu yoluna başlanmıştır. Ünye-Niksar yolu çok ehemmiyetlidir. Bu babda büyük himmet sarfı beklenmektedir. Ordu şehri başlıca Sivas’a Karahisar-ı Şarki vilayetinin birçok kazalarına mahrec olabilir. Bu da ancak yol inşasıyla kabildir.

İthalat ve İhracat

İhracat :

      - 1926 senesi Kanunusani’sinden Haziran nihayetine kadar altı aylık ihracat

                                    Miktar(Kilo) Kıymeti (Lira)

Fındık içi (Memalik-i Ecnebiye)      710.564       332.686

Fındık içi  (İstanbul’a)             343.597         175.846

Kabuklu Fındık                        5.000               877

Fasulye                                453.415           37.853

Yumurta                              217.550            74.753

Kırılmamış Ceviz                     41.535             3.557

Ceviz içi                                   1.110                387

Mısır ve mısır unu                 309.535              14.893

Patates                                 38.357                 1.193

Yıkanmış yün                          3.447                  3.815

Yaprak tütün                           1.483                    400

Cehri (Boya)                            1.300                 950

Yekûn                                                703.009

 İthalat

İthalat emtiası başlıca manifatura, hırdavat, zücaciye, kırtasiye, demir, gaz ve sair Avrupa emtiası teşkil etmekte olup bununda altı aylık dökümü ber-verchi atidir.

                                                            Kıymeti (Lira)

Altı aylık ithalat yekunu :                                   748.564

Belediye Hakkında Malumat:

Belediyenin 1926 senesi bütçesi (91.000) lira olarak tahmin edilmiş ise de inhisarlar dolaysıyla 71.000 lira tahsilat me’mul edilmektedir.

Yapılan işler: 1- Bir adet motorlu tulumba celb edilerek itfaiye teşkilatı yapılmıştır. 2- Yirmi beş kilometre mesafede vaki Karaoğlu suyunun demir borularla şehre isalesine teşebbüs edilmiştir. 3- Şehrin Şarkındaki bataklıklar doldurulmaktadır. 4- Sahil gibi 350 metre uzunluğunda beton bir lağım inşa edilmiştir. 5- Şehir dahilinde yeni caddeler açılmakta ve bazı istimlakat yapılmaktadır.

Yapılacak İşler: Rüsumat dairesinin önünde demir sütunlar üzerine 130 metre tulunde bir iskele yapılacaktır. Bu iskeleye beş yüz ton cesametinde gemiler yanaşabilecektir. 2- Müceddiden bir belediye dairesi inşa edilmekte olup gelecek sene ikmali me’muldür. 3- Orduyu tenviriye ve fabrikalara elektrik kuvveti vermek üzere beş yüz bargir kuvvetinde bir elektrik fabrikası tesis edilecektir. 4- Belediyenin istimlak ettirdiği arazilere park ve sair tesisler yapılacaktır.

Müessesat: Vilayetde beş yüz leyli ve gayrı mahdud nehari talebe kabul etmek üzere te’sis edilen kız muallim mektebi (49) yatılı talebesi vardır. Buraya Kars, Ardahan, Artvin, Zonguldak, İnebolu, Erzincan, Safranbolu’dan talebe kabul edilmektedir. Müdür hanımın gayretiyle çalıştığı söyleniyor.

            Ordu da dul kadın ve genç kızlara dikiş ve nakış öğretmek üzerine Singer dikiş makineleri  şubesi tarafından bir atelye açılmışdır.

 ORDU PALAS

 Otel Kısmı:

İkisi tek karyolalı altı oda, yirmi karyolayı muhtevi gayet temiz ve elektrik ile münevver olup yatak fiyatları (100) ve (150) kuruştur.

 Lokanta Kısmı:

Lokantamız gerek haricden teşrif edecek ve gerek bulunan zevata tabildot veya âlâkart olunarak sabah kahvaltısı, öğle ve akşam yemekleri ihzâr eder. Yemekler gayet nefisdir. Gündüzleri saat on bir buçukdan itibaren gece yarısına kadar yemek vardır.

 Birahane Kısmı:

Lokantanın büyük salonuyla bar sisteminde inşa edilen localarında ehven tarife ile her nev’i âlâturka ve alafranga müskirat ve mezeleri verilir.

 Sinema:

Muhterem Ordu ahalisine bir cemîle olmak üzere haftada üç gece en güzel filmler erâ’i olunur ve bir program tamamen gösterilir. Otel müşterileri müstesna olmak üzere haftada iki defa sinemadan duhûliye (50) kuruş alınır. Loca üç liradır.

 Dans Salonu:

Bir cazband idaresinde her akşam dans dersleri verilecek ve büyük salonda umumî dans olacaktır. Yemek zamanları keman ve piyano terennüm eder. Kış mevsiminde alaturka sazda icra-yı ahenk edecektir. Elektrik tenvîrâtı tâ be sabah devam eder.

Müsait şerâitle hususi balo, ziyafet ve müsamere kabûl olunur.

Lokanta ve birahane tabe-sabah açık olup memlekette güzel vakit geçirilebilecek kibar ve nezîh bir mahaldir.

Aile gelecek zevat için ayrıca hususi yerler tefrik edilmiştir.

Muhterem matmazel ve garsonların hizmetlerinde tekasülleri takdirinde lütfen müdiriyete malumat verilmelidir.

 Osmanlı Bankası

Tarih-i tesisi: 1863

Sermayesi 10.000.000 İngiliz Lirası ve 350 milyon frank

İdareleri : Paris, Londra, Marsilya, Mancester

Merkez İdaresi: Der saadet

Türkiye, Mısır, Kıbrıs, Irak, Filistin, Yunanistan, Adalar denizi mıntıkası, Bahr-i Ahmer, İran ve Tunus’da mutemed şubeleri mevcûddur.

Suriye’de “Büyük Lübnan Suriye Bankası” tarafından temsil olunmakdadır.

Kambiyo, avans, iskonto, kredi muâmelâtı ile tahsil-i senedât vesâir bilumum banka işleriyle meşgul olup Şarkda bervech-i bâlâ bir hayli şuebâta malik bulunması sayesinde bütün bu havalideki banka muâmelâtını en sehil ve muvâfık şerâitle icrâya muktedir bulunmakdadır. Bankanın İnebolu şubesi vardır.

Osmanlı Bankası Ordu Şubesi Müdürü

Mösyö Moris Kalanka

İkinci Müdürü: Mişel Reid Efendi

(Devamı II.Bölümde)

Adnan YILDIZ

ayildiz52@gmail.com